© Dick Demey

DEEL 1. Bron van de Demer al decennialang voer voor discussie: Ketsingen of Membruggen?

Tongeren/Riemst -

Ergens in de Ardennen? Dat is het standaardantwoord op de vraag waar de Demer ontspringt. Fout: de bron van de Demer ligt in het zuiden van Limburg. Officieel in Ketsingen, een gehucht in Tongeren. Maar daar geloven ze in Membruggen (Riemst) niks van. In de eerste aflevering van onze reeks ‘Langs de Demer’: hoe de bron van de rivier al jarenlang voer voor discussie is.

Roel Damiaans

De bron van de Demer is al decennia voer voor hyperlokaal en folkloristisch gesteggel. Dus gingen wij op zoek naar meer uitleg. Onze zoektocht start in Membruggen, een dorp waar de Demer nooit ver weg is. We spreken af met Marcel Daerden, voorzitter van de lokale heemkundige kring. Hij woont uiteraard… in de Demerstraat en vertelt honderduit over de rivier in Mömerke, zoals het dorp in het eigen dialect heet. Daerden wijst vanuit zijn woonkamer naar de tuin. “Je ziet het niet, maar daar loopt de Demer. Onder mijn terrastegels”, klinkt het overtuigend. “Zoals het riviertje eigenlijk overal in Membruggen stroomt. Want op ons grondgebied zijn er misschien wel honderden plekjes waar het water uit de grond opborrelt. En al dat water komt uiteindelijk in de Demer terecht.”

DEEL 2. Wij vaarden de Demer af per kajak: “Peppi en Kokki met een snuifje Bear Grylls”

Café zonder bier

Membruggen had begin 20ste eeuw niet zo’n goede reputatie. “Er waren destijds 27 herbergen in een dorp van 80 huizen”, vertelt Daerden. “Eigenlijk dronk iedereen alcohol. Het water dat hier uit de grond kwam, was niet heel zuiver en dus stookten de mensen jenever of brouwden ze hun eigen bier met water uit de Demer. De kinderen? Die kregen jeneverpap.Er werd in die tijd in Mömerke gezopen, gevochten en gehoerd, zo gaat het verhaal.”

“Omdat het drankmisbruik het dorpsleven ernstig ondermijnde, richtten de pastoor en de hoofdonderwijzer de onthoudingsbond Sint-Jan op, zeg maar de Anonieme Alcoholisten avant la lettre”, aldus Marcel. En dat resulteerde in de Dorpsstraat in een echt café zonder bier. “Hier kwamen de onthouders op café kaarten terwijl ze koffie, water of limonade dronken.” Het opschrift op de gevel is na 114 jaar nog een stille getuige van het opmerkelijke café: Drinkende menschen denken niet, denkende menschen drinken niet.

DEEL 3. Bierbrouwers en Demer waren in Diest eeuwenlang onlosmakelijk verbonden

Marcel Daerden voor het oude alcoholvrije café in Membruggen dat vandaag dienst doet als KLJ-lokaal. 

Marcel Daerden voor het oude alcoholvrije café in Membruggen dat vandaag dienst doet als KLJ-lokaal. ©  Dick Demey

Kelderschuur

Marcel Daerden vertelt hoe hij als jonge knaap op school geleerd heeft dat de Demer in Membruggen ontsprong. “De meester nam ons zelfs mee op studietripje in het dorp. Met de hele klas gingen we kijken in een kelderschuur waar het water uit de grond opborrelde. Er zijn in Membruggen ook een voetbalclub en een toneelkring geweest die ‘Demerzonen’ heetten. Ge ziet, de Demer duikt hier overal op.” Daerden wijst naar een straatnaambordje op de gevel van een oud huis: Demerstraat, staat er op het blauw emaillen plaatje te lezen. “Het kan toch niet dat een heel dorp al meer dan een eeuw abuis is?”

DEEL 4. Van Ernest Claes tot zangers en filmmakers: Demer vormt al eeuwen bron van inspiratie

Marcel Daerden is ervan overtuigd dat de Demer in Membruggen ontspringt. Ook al leidt dit water in de Koekoekstraat naar de Molenbeek.  

Marcel Daerden is ervan overtuigd dat de Demer in Membruggen ontspringt. Ook al leidt dit water in de Koekoekstraat naar de Molenbeek.  ©  Dick Demey

Daerden neemt ons mee op een korte wandeling door zijn dorp. Hij wijst verschillende plekken aan waar volgens hem de Demer vroeger stroomde, maar waar ze nu onder een wegdek of in betonnen buis zit. “Als kind gingen we, wat verderop in Hoeselt, in de Demer zwemmen. In ons bloot gat, net zoals de Witte van Zichem, hé. En we probeerden visjes te vangen”, aldus Daerden. “De rivier was in mijn jeugd ook de grens die wij als kwajongens bewaakten. Staken kinderen van Grote-Spouwen het water over, dan kwamen ze op ons terrein. En ja, dan werd er al eens mep uitgedeeld. Verschillende veldslagen zijn hier destijds zo uitgevochten”, klinkt het niet zonder enige overdrijving.

DEEL 5. De ooit morsdode Demer bruist weer van het leven

Lokale jodelaar Jean Triekels uit Membruggen met zijn orkestje The Demer Boys.

Lokale jodelaar Jean Triekels uit Membruggen met zijn orkestje The Demer Boys. ©  RR

Jodelen met orkest

Het mooiste verhaal kleeft aan Jean Triekels, een dorpsfiguur die als vrachtwagenchauffeur bouwmaterialen vervoerde, maar later inspecteur van de dierenbescherming werd. Maar hij was vooral bekend als jodelaar met zijn eigen orkestje: Jean Triekels and the Demer Boys. Ze namen het vinylsingeltje Ik ben geboren op, uitgebracht door Monopole Records uit Heist-op-den-Berg. Of er veel plaatjes van deze jodelkraker verkocht zijn, is een raadsel. Maar het nummer leeft voor eeuwig voort op YouTube waar iedereen Triekels’ karamellenverzen kan herbeluisteren: “Ik ben geboren in de maand april. Want in die tijd bestond er nog geen pil. Het was een heel groot feest voor mij. Want ook mijn moeder was erbij.”

“Als er in Membruggen een feest was, dan kon je er vanop aan dat Jean en zijn muzikanten - de drie broers Rouffa - een optreden gaven. Maar ze waren ook bekend buiten de gemeentegrenzen. Dat de begeleidingsband The Demer Boys heette, dat zegt toch genoeg”, klinkt het. “Vandaag woont de kleindochter in het huis van Jean Triekels. Er borrelt geen rivierwater meer omhoog in de vroegere kelder. We hebben die kelder dichtgemaakt omdat er altijd water in stond.”

Universiteit bevestigt

“Mooie verhalen, maar er klopt helemaal niks van”, zegt Mathieu Schepers. Hij woont enkele kilometers verderop in het centrum van Ketsingen, een gehuchtje van de Tongerse deelgemeente Berg. Schepers was in de jaren 80 een van drijvende krachten achter Kinderen van de Demer, een initiatief waarbij de twaalf gemeenten aan de Demer verbroederden. “Ik ontken niet dat er in Membruggen bronnen zijn. Veel meer dan in ons dorp, dat klopt. Maar de universiteit van Leuven heeft het destijds bepaald: de hoogst en verst gelegen bron is de plek waar een rivier ontspringt. En dat is hier bij ons in Ketsingen. In 1985 hebben we er zelfs een monument voor opgericht.”

Mathieu Schepers was in de jaren 80 een van de drijvende krachten achter het monument dat opgericht werd aan de plek waar volgens hen de Demer ontspringt in Ketsingen. 

Mathieu Schepers was in de jaren 80 een van de drijvende krachten achter het monument dat opgericht werd aan de plek waar volgens hen de Demer ontspringt in Ketsingen. ©  Dick Demey

Schepers neemt een rode map uit de kast, met daarin nog enkele souvenirs uit die periode. Een blauw-wit erelint voor de Ghesellen van de Demer, een groot amulet, een brochure over de festiviteiten rond de inhuldiging van het monument en enkele krantenknipsels. “Het is alweer een hele tijd geleden dat ik dit nog bovengehaald heb”, lacht Schepers. “Vandaag zijn de mensen niet meer zo bezig met de Demer. Dat was vroeger wel anders. Mensen kwamen van heinde en verre om naar de bron van de rivier te komen kijken. Dat was een bezienswaardigheid.”

Een archieffoto uit 1985 bij de inhuldiging van het Demermonument. Uit de greppel druppelt het bronwater van de Demer. Bovenaan was een platform met de twee herdenkingsmuurtjes. 

Een archieffoto uit 1985 bij de inhuldiging van het Demermonument. Uit de greppel druppelt het bronwater van de Demer. Bovenaan was een platform met de twee herdenkingsmuurtjes. ©  rr

Gulden Demerkind

Zo werd er op 15 augustus 1985 een groot evenement georganiseerd aan de bron van de Demer. Afgevaardigden uit de twaalf Demergemeenten Tongeren, Hoeselt, Bilzen, Diepenbeek, Hasselt, Herk-de-Stad, Halen, Diest, Scherpenheuvel-Zichem, Aarschot, Betekom (Begijnendijk) en Rotselaar zakten dat weekend af naar Ketsingen voor de officiële inhuldiging van het monument aan de bron van de rivier.

Het dagprogramma was goed gevuld met een academische zitting, een optreden van het zangkoor De Demerklokjes, een Breugheliaans buffet, Vlaamse kermis en demonstraties van folkloristische groepen. Het monument werd ingehuldigd door acteur Jef Bruyninckx die in 1934 nog de hoofdrol vertolkte in De Witte, de verfilming van de gelijknamige streekroman van Ernest Claes. ’s Avonds was er een optreden van de Limburgse troubadour Miel Cools en kreeg tv-presentatrice Gerty Christoffels als eerste de eretitel ‘Het Gulden Demerkind’ toebedeeld. Cools en professor-emeritus René Peuskens van de KU Leuven kregen als ‘Ghesellen van de Demer’ een ander erelint omgehangen.

Metalen letters

Het monument in Ketsingen staat er vandaag nog steeds, maar zonder hulp van een Ketsingenaar is het bijna niet te vinden. Rij het dorpscentrum uit, sla aan de verkavelingsweg linksaf en wandel enkele honderden meters over een bietenveld. Aan de rand van een klein bos, verscholen in het struweel, ligt het fameuze Demermonument dat 36 jaar geleden met veel poeha ingehuldigd werd. Nota bene in het Ernest Claes-jaar, de Vlaamse schrijver die als geen ander zo lovend over de lokale rivier geschreven heeft. Vandaag lijkt het bouwwerkje ten prooi te vallen aan de natuur. De klimplanten zijn al tegen de muur omhoog gegroeid.

36 jaar na de inhuldiging ligt het Demermonument verscholen in het groen.  

36 jaar na de inhuldiging ligt het Demermonument verscholen in het groen.  ©  Dick Demey

In metalen letters op een stenen plaat staat te lezen: ‘Hier ontspringt de Demer. Bron van inspiratie. Uit het hart van Limburg. Door het land van De Witte. Naar de boorden van de Schelde.’ Op het kleinste muurtje worden de geldschieters bedankt: ‘Geschonken door de Kredietbank m.m.v. V.T.B. en Het Belang van Limburg. 15 Oogst 1985.

Het bakstenen monument is een platformpje boven een buis waaruit - als de natuurgoden goedgezind zijn - bronwater van de Demer sijpelt. Een miezerig straaltje water kringelt dan richting een klein greppeltje. Dat wordt eerst een ondiep beekje en geleidelijk aan een rivier. De Demer zal uiteindelijk 85 kilometer lang door Limburg en Vlaams-Brabant meanderen tot hij uitmondt in de Dijle, vlakbij de festivalweide in Werchter. Het is een rivier waarop – met veel gevoel voor avontuur – ook gevaren kan worden. En dat is exact wat we gaan doen.

De eerste meters van de Demer in Ketsingen zien er zo uit. Net genoeg water om een postzegel nat te maken.

De eerste meters van de Demer in Ketsingen zien er zo uit. Net genoeg water om een postzegel nat te maken. ©  Dick Demey

bekijk ook

Wij vaarden de Demer af per kajak: “Peppi en Kokki met een snuifje Bear Grylls”()

 © Tom Palmaers

Niet te Missen